Grenzen bewaken gaat over je eigen gedrag: Wat 16 tuchtrechtuitspraken hierover zeggen

Instructie of grens

Mensen denken dat een grens gaat over het gedrag van de ander. Dat is een groot misverstand. Een grens gaat over wat jíj met dat gedrag doet. Ik leg dit graag uit aan de hand van twee mogelijke reacties op bovenstaande situatie. ‘U moet niet zo tegen mij praten’ is een instructie. De patiënt beslist zelf of hij of zij deze opvolgt. Zo niet, dan sta je met lege handen. ‘Als u op deze toon blijft praten, stop ik het gesprek en plannen we een nieuwe afspraak’ is een grens. Die kun je zelf bewaken. Er zijn twee simpele zinsconstructies die je hierbij helpen: ‘als… dan’ en ‘of… of’. De sleutel zit vervolgens in het moment waarop je die grens uitspreekt en natuurlijk op welke toon dat gebeurt.

Groen, oranje, rood

Jouw inhoudelijke reactie hangt natuurlijk ook af van de situatie. Kijk hoe je, aan de hand van drie niveaus, op dezelfde opmerking drie verschillende reacties kunt geven. De kunst zit in het niet overslaan van fases. Wie bij groen al rood reageert, verliest een patiënt die niets kwaads bedoelde. Wie bij rood nog groen reageert, komt in de problemen die hieronder worden beschreven.

Groen: de eerste keer

Ga uit van goede wil. Die opmerking over de auto is waarschijnlijk geen aanval, maar een reactie op het bedrag. Benoem dan wat je hoort: ‘Ik hoor dat de prijs je verrast.’ Ga niet in op de toon, maar op wat eronder zit. Meestal is het daarmee klaar.

Oranje: het raakt

De grap wordt herhaald, of hij is net wat scherper. Benoem het kalm en breng het gesprek terug naar de inhoud: ‘Dit advies komt voort uit wat ik bij jou zie, niet uit het bedrag.’ Geen verdediging, geen uitleg over je tarieven. Eén zin en door.

Rood: de toon gaat over de streep

Is het duidelijk geen misverstand? Zeg dan bijvoorbeeld: ‘Mijn integriteit staat niet ter discussie.’ Vervolgens leg je je advies schriftelijk vast en plan je een vervolgafspraak. Dat laatste is geen formaliteit. Het is het bewijs dat je de relatie niet hebt opgezegd, maar de omgangsvorm hebt begrensd.

De reden is zelden het probleem

Interessant is ook om te kijken naar tuchtrechtuitspraken over het beëindigen van behandelovereenkomsten. Van zestien uitspraken tussen 2012 en 2025 werden er tien gegrond verklaard. Het is opvallend dat de reden bijna nooit het probleem was. Herhaalde agressie, structureel niet betalen en een blijvend verstoorde vertrouwensbasis werden door het tuchtcollege geaccepteerd als grond. Waar behandelaars echter over struikelen, is de procedure. Geen waarschuwing vooraf, geen gesprek, geen redelijke termijn, geen medewerking aan overdracht. Drie uitspraken maken dat pijnlijk zichtbaar.

Een orthodontist zegde in 2022 per e-mail direct op, na verbale agressie van de partner van een patiënt. De agressie werd als gewichtige reden erkend. Toch volgde een waarschuwing, want er was geen waarschuwing vooraf geweest, geen gesprek en geen opzegtermijn. Een huisarts beëindigde in 2021 de overeenkomst na één moeizaam consult waar hij zelf niet bij was. Klacht gegrond. Eén incident volstaat niet en een tweedehands verslag is een onzorgvuldige basis. Bovendien bleek het gedrag samen te hangen met de bloedsuikerwaarden van de patiënt. Daar moet je rekening mee houden. En een tandarts die in 2016 midden in een discussie over de rekening de behandelkamer verliet, kreeg een berisping. Een meningsverschil over geld is geen gewichtige reden en de behandeling was niet afgerond.

Wat die drie gemeen hebben, is dat de behandelaar reageerde op het laatste incident in plaats van op een opgebouwd dossier.

Wat je vandaag vastlegt

Begrenzen en beëindigen hangen dus met elkaar samen. Wie eerdere voorvallen niet vastlegt, staat op het beslissende moment met lege handen. Rustig grenzen stellen is daarom geen softe vaardigheid. Het bepaalt hoe je het dossier vormgeeft. Praktisch komt het neer op drie dingen. Noteer een vervelend voorval kort, ook als je er verder niets mee doet. Voorkom hierbij vage of tegenstrijdige informatie. Is er echt een crisissituatie, betrek er dan ook een collega bij, ga niet mee in de toonhoogte en kom eerst even tot rust. Spreek vervolgens je grens uit met de hiervoor omschreven zinsconstructies. Bewaar tot slot de zwaarste reactie voor wanneer je die echt nodig hebt. Het kan helpen vaker voorkomende situaties af en toe door te nemen. Schrijf op hoe je in die situaties kunt reageren in de groene, oranje en rode modus. Niet om uit je hoofd te leren, maar omdat het dan makkelijker wordt wanneer het echt nodig is.

De tuchtrechtuitspraken in dit artikel zijn verzameld voor een Dentiva webinar over het beëindigen van de behandelrelatie, in samenwerking met trainer conflicthantering Fenno Moes, uitgezonden op 30 juni 2026. Vragen over dit onderwerp? Mail naar alexander@dentiva.nl.