Per 1 juni jl. bekleedt Teun de Vries op ACTA de nieuwe leerstoel Osteoimmunologie, nadat hij in februari al was benoemd tot sectiehoofd Orale Celbiologie. Naast zijn inmiddels 35-jarige onderzoekscarrière is De Vries een geïnspireerd docent, die vanaf de covidpandemie betrokken was bij het introduceren van een nieuwe onderwijsvorm: Team Based Learning. Een gesprek over de betekenis van het vakgebied osteoimmunologie binnen en buiten de tandheelkunde.
Om te beginnen: waarom is deze nieuwe leerstoel er?
ACTA vindt het van belang een duidelijker accent te gaan leggen in de osteoimmunologie. Wereldwijd is dit een prominent vakgebied, maar voor de tandheelkunde was dat belang nog niet zo duidelijk benoemd en geëxploreerd. Deze leerstoel biedt ACTA een passende gelegenheid internationaal extra zichtbaar te zijn. Bovendien hebben we binnen het onderzoek van ACTA naast Preventie & Public Health twee zwaartepunten: ‘Regeneratieve en Reconstructieve Tandheelkunde’ bestudeert de weefselopbouw en ‘Immuniteit en Mondgezondheid’ kijkt naar processen van weefselafbraak. Als je op beide zwaartepunten de celbiologie wilt vertegenwoordigen, kun je niet om het vakgebied osteoimmunologie heen. Het bestudeert bij uitstek wat de uitkomst is van veel ontstekingen in het mondgebied: botafbraak.
Immunologie gaat dus niet uitsluitend om botbehoud?
Die vraag gaat uit van de gedachte dat het immuunsysteem altijd het goede doet. Dat is niet zo. Het gaat ook wel eens fout, zoals bij ontstekingen. In de tandheelkunde worden die – met parodontitis, pulpitis en kaakontsteking als duidelijkste voorbeelden – altijd geïnduceerd door bacteriën of bacteriële componenten. We willen beter begrijpen wat er daarbij precies gebeurt. Er vindt botafbraak plaats, waarde osteoclast verantwoordelijk voor is. Dit is een meerkernige cel die ontstaat uit monocyten, de witte bloedcellen die een cruciale rol spelen in je immuunsysteem. Let wel, de osteoclast is in principe een nuttige cel: jaarlijks wordt 20% van onze botcellen vervangen via afbraak en nieuwe aanmaak. Het meest natuurlijk kom je osteoclasten en osteoblasten, de botopbouwers, tegen in de orthodontie. Het verplaatsen van tanden door het bot vindt plaats waar aan de ene kant bot wordt afgebroken en het aan de andere kant wordt aangemaakt.
Maar bij parodontitis schiet die afbraak door, zou je kunnen zeggen. Met, als de afbraak niet gestuit wordt, uiteindelijk het verlies van het element. Behalve bij ontstekingen spelen opeenhopingen van osteoclasten ook een rol bij uitzonderlijke ziektebeelden zoals cherubisme, waarbij in de kindertijd enorme zwellingen in onder- en bovenkaak gepaard gaan met flinke botafbraak.
Hoe gaat het onderzoek naar zulke ontstekingen in z’n werk?
Het is ons de laatste 10 à 15 jaar gelukt celbiologische modelsystemen te ontwikkelen waarmee we ontstekingen kunnen nabootsen. Daarbij kijken we onder meer naar de parodontaal ligament fibroblasten, die het hele dunne laagje van zo’n 0,1 mm dik vormen tussen de tand en het bot. Met de cellen van het parodontaal ligament - en ook van de gingiva, het gebied pal onder het mondepitheel - ontdekken we via experimenten in hoeverre zij aanmaak en afbraak kunnen reguleren. We schrapen die cellen af van verstandskiezen als deze geëxtraheerd worden en van het zachte bindweefsel, met toestemming van de patiënt uiteraard. Die cellen brengen we in kweek. Wat de osteoimmunologie doet, is stukjes van bacteriën toevoegen aan die kweek en zo ontstekingen nabootsen. Zo komen we steeds dichter in de buurt bij wat er in vivo gebeurt. Dat weten we nog steeds lang niet goed genoeg.
Maar ongetwijfeld bent u ook veel wél te weten gekomen?
Zeker. Ons modelsysteem bleek buitengewoon geschikt om comorbiditeiten, ziektebeelden die in verband staan met parodontitis, mee te onderzoeken. Zo hebben we de werking van metformine, een medicijn tegen diabetes, prachtig kunnen bestuderen. Daarmee konden we aantonen dat metformine een belangrijke rol speelt in het down-reguleren van osteoclastische activiteit. Mogelijk kan metforminegebruik dus ook een gunstig effect hebben op de ontsteking van het parodontium. Daar zijn voorzichtige klinische aanwijzingen voor. Hetzelfde weten we inmiddels van een medicijn tegen reuma. Ik werk samen met mka-chirurg Pim Schreuder, die me af en toe belt als hij een patiënt heeft met een zeer zeldzame aandoening zoals cherubisme. Ook daarvan kun je een biopt nemen dat je mogelijk, via celbiologische experimenten, heel veel kan vertellen over de pathofysiologie van dat ziektebeeld. In dat soort tumorafgeleide cellen vind je vaak veel interleukines: kleine eiwitten die het immuunsysteem aansturen. Dat geeft hoop om uit zulke biopten lessen te trekken voor andere, meer reguliere aandoeningen in en buiten de mond.
Welke plek heeft osteoimmunologie in het onderwijs?
Het vak ‘Immunologie en pathologie’ zit in de basis van het curriculum, in het begin van Bachelor 2. Ik probeer altijd bij elk aspect van het immuunsysteem ook een tandheelkundige toepassing toe te voegen. Dat wordt gewaardeerd, geloof ik. Ik doceer heel graag, dat doe ik ook op het University College Amsterdam. De vermelding ‘Docent van het jaar’ bij ACTA in 2023 was voor mij eervol, omdat het een prijs is vanuit de doelgroep: de studenten. Vanaf de covidpandemie heb ik meegedacht en ook gepubliceerd over Team Based Learning (TBL). Een uitstekende lesvorm, waarbij je in teams van 6 studenten academisch redeneren kunt oefenen rondom concrete klinische vragen.
Kunt u voorbeelden noemen van zulke tandheelkundige toepassingen?
Neem het Papillon-Lefèbre syndroom. Daarbij ontbreekt één belangrijk eiwit, dat je terugvindt in een granulocyt: een immuuncel van het aangeboren immuunsysteem. Als je een infectie hebt in het tandvlees, gaat die cel als allereerste de bacterie opruimen. Maar als dit enzym ontbreekt, houdt die infectie te lang stand en krijg je een juveniele vorm van parodontitis. Dat komt bij jongeren voor en er is geen houden aan. Een ander voorbeeld is candidiasis. We hebben allemaal schimmels in de mond, maar die zijn onder controle. Maar als een bepaald eiwit ontbreekt, treedt veel candida op en krijg je een schimmelophoping in je mond.
Ik hoop natuurlijk dat afgestudeerde tandartsen nog eens terugdenken aan hun tweedejaarscolleges en hun beperkingen kennen. Want zulke patiënten hoor je door te sturen. Allereerst naar de mka-chirurg, die dit als tandarts én medicus beter kan plaatsen. Die zal een doorverwijzing kunnen doen naar bijvoorbeeld een klinisch geneticus. Zeker bij juveliene paradontitis moeten alle alarmbellen gaan rinkelen, want het is heel raar als je een kind in de stoel krijgt bij wie je tanden verloren ziet gaan.
Tot voor kort was uw vak ingelijfd bij de parodontologie. Zijn er ook linken met endodontologie?
Mogelijk is dat het geval, maar daar heb ik zelf minder onderzoek naar gedaan. Omdat het om ontstekingen onder de tand gaat, is het veel lastiger te onderzoeken. Hoe je daar goede samples van krijgt, weet ik niet goed. Maar ik wil dit gebied binnen de leerstoel zeker nader exploreren. Want bij een wortelkanaalontsteking vindt onder het element veel botafbraak plaats. Met een flinke bacteriële infectie ben je in enkele weken heel veel botmateriaal kwijt. Dat gaat veel sneller dan bij parodontitis, is mijn indruk. Het is niet voor niks ook een stuk pijnlijker.
Wat betreft de verspreiding van bacteriën claimt de mondzorg vaak een rol als poortwachter. Is dat terecht?
Het klopt dat parodontitis wordt geassocieerd met een aantal andere ziektebeelden. Je vindt vergelijkbare bacteriën in de hersenen van Alzheimerpatiënten, en ik noemde al de associatie met reuma, diabetes en osteoporose. De mondzorg steekt duidelijk in op ‘een gezonde mond in een gezond lichaam’. Het tandartsbezoek schiet er vaak bij in, vaak ook om socio-economische redenen. Het is wetenschappelijk gezien lastig dat we de genoemde ziekteverbanden wel zichtbaar kunnen maken, maar dat we nog geen oorzakelijke relaties kunnen aantonen. Aan de andere kant zeg ik: wie parodontitis heeft, heeft dagelijks bloedend tandvlees. Het is dus zeer aannemelijk dat die bacteriën via de bloedbaan hun weg vinden in het menselijk lichaam.
U zit al 35 jaar in het vak. Heeft u nog veel zin in de komende zeven jaar?
Het simpele antwoord is natuurlijk een volmondig ‘ja’, anders had ik deze leerstoel niet aangenomen. Het betere antwoord is dat we echt een aantal waardevolle ontdekkingen hebben gedaan. Een ervan deel ik graag op colleges, en het heeft me vaak verrast hoe me dat emotioneerde. Vroeger waren er kindjes die op tweejarige leeftijd stierven omdat ze geen functionele osteoclasten konden maken. Toen in de jaren ’80 ontdekt werd dat de monocyt de voorlopercel van de osteoclast is, was het ineens mogelijk deze patiëntjes te helpen met een effectieve beenmergtransplantatie. Een prachtig voorbeeld van hoe wetenschap er echt toe doet. Ik hoop de komende jaren via de kruisverbanden tussen aandoeningen binnen en buiten de mond waardevolle bijdragen te mogen leveren.
Teun de Vries, ACTA-sectiehoofd Orale Celbiologie, is per 1 juni hoogleraar Osteoimmunologie, een ACTA-breed vakgebied waarin de invloed van ontsteking, ...
HOUTEN – Patiënten klagen in toenemende mate over de manier waarop hun tandarts hen bejegent. Dat schrijft De Gelderlander. Het aantal ...
Tandarts Bouke de Vries gaat per 1 mei met pensioen. Dat geeft hem nog meer tijd voor zijn andere functies: voorzitter van een christelijk zangkoor en ...
Tandslijtage vereist een doordachte, patiëntgerichte aanpak. Annelies Van Ende, consultant bij GC Benelux, sprak met prof. dr. Bas Loomans, expert op dit ...
AMSTERDAM – Patiënten wisselen steeds vaker van tandarts. Dit blijkt uit een onderzoek van 123tandarts.nl. Het aantal patiënten dat op deze ...
UTRECHT – NVM-mondhygiënisten slaat alarm over de snel toenemende populariteit van vapen onder jongeren. Uit een steekproef van de beroepsvereniging ...
Jongeren gebruiken sociale media steeds vaker als bron van informatie over gezondheidsklachten. Zes op de tien jongeren tussen de 18 en 29 jaar zoeken ...
UTRECHT - De consument heeft nog steeds een voorkeur voor de tandarts als behandelaar, maar de bekendheid met de mondhygiënist is de afgelopen jaren ...
BIRMINGHAM, VK – Recente veranderingen in de Britse mondzorg lijken hun tol te eisen wat betreft de verwachting van tandartsen voor de toekomst van ...
UTRECHT – Op uitnodiging van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft de KNMT een kwaliteitskader voor cosmetische mondzorg opgesteld. ...
UTRECHT – Per 1 juli 2022 volgt Hans de Vries (foto rechts) Wolter Brands op als voorzitter van de KNMT. Brands heeft na zes jaar de maximale ...
Live webinar
di. 24 november 2026
12:00 (CET) Amsterdam
Dr. Stefani Cheung DMD, MDS
Live webinar
di. 24 november 2026
2:00 (CET) Amsterdam
Dr. Derya Gürsel Sürmelioğlu
Live webinar
di. 24 november 2026
7:00 (CET) Amsterdam
Live webinar
di. 24 november 2026
8:00 (CET) Amsterdam
Dr. Victoria Sampson BDS MFDS RCS Ed
Live webinar
do. 26 november 2026
7:00 (CET) Amsterdam
Live webinar
vr. 27 november 2026
2:00 (CET) Amsterdam
Drs. Maarten de Beer, Drs. Erik-Jan Muts
Live webinar
ma. 30 november 2026
6:00 (CET) Amsterdam
To post a reply please login or register