Kan speeksel blessures bij topsporters voorspellen?

Veel tandartsen associëren sportletsel vooral met traumazorg. Waarom verdient juist de dagelijkse mondgezondheid van topsporters meer aandacht?

Trauma is natuurlijk de belangrijkste oorzaak van de tandheelkundige problemen bij sporters. In disciplines zoals basketbal krijgt maar liefst 80% van de spelers in zijn carrière een dentaal trauma. Maar sinds een jaar of tien wordt steeds duidelijker dat ook een slechte mondgezondheid invloed kan hebben op de prestaties. Die invloed is alleen veel minder makkelijk herkenbaar. Uit Brits onderzoek tijdens de Olympische Spelen in Londen in 2012 bleek al dat bijna de helft van de sporters last had van zijn of haar gebit. Bovendien gaf een op de vijf sporters zelf aan dat de mondgezondheid een slechte invloed op zijn of haar prestaties had.

Hoe hangen mondgezondheid en sportprestaties met elkaar samen?

Sporters belasten hun lichaam zwaar om hun prestatie met de tijd te verbeteren. Die tijdelijke piek van overbelasting noem je overreaching. Daarna is rust nodig, zodat de spieren kunnen herstellen. De normale herstelperiode duurt ongeveer vier tot zeven dagen. Maar soms is die periode onvoldoende om de spieren volledig te laten herstellen. Dan spreek je van niet-functionele overreaching. Dat is een gevaarlijke situatie, want als je die niet herkent en je blijft je spieren belasten, dan loop je een blessure op.

Non-contact blessures door overbelasting blijken vaak samen te hangen met een chronische laaggradige systeemontsteking. Ontstekingen in de mond kunnen hier ook een rol in spelen. Een voorbeeld van zo’n ontsteking is parodontitis. Normaal gesproken hebben gezonde mensen daar weinig last van, maar het kan bij topsporters het herstel na overbelasting vertragen. De sporter denkt dan een bepaalde tijd nodig te hebben om te herstellen, maar eigenlijk is daarvoor meer tijd nodig. En dat merk je meestal te laat, namelijk pas als je eenmaal een blessure hebt. Een voorbeeld is voetballer Arjen Robben, die een aantal jaar geleden heel slecht herstelde van een spierblessure en toen een wortelpuntontsteking van twee kiezen bleek te hebben. Toen de ontsteking was behandeld, herstelde hij van zijn blessure.

Zijn er bepaalde mondgezondheidsproblemen die vaak voorkomen bij topsporters?

Parodontitis, gingivitis, tanderosie en cariës lijken bij sporters vaker voor te komen dan bij de gemiddelde bevolking. In een recent artikel beschreven we een onderzoek onder jonge Belgische voetballers tussen 18 en 21 jaar (zie het artikel op p. 22 - red.). Maar liefst 50% van deze spelers had actieve cariës of een tandvleesontsteking. En 8% had parodontitis, wat echt heel veel is op die jonge leeftijd. Normaal gesproken is de prevalentie van parodontitis in deze groep ongeveer 1%. Onderzoeken uit onder meer Brazilië, Engeland, Spanje en Italië laten vergelijkbare cijfers zien.

Hoe worden die hoge percentages verklaard?

Sporters hebben meestal een sterk koolhydraatrijk dieet om hun prestaties te verbeteren. Ook worden veel sportdrankjes gebruikt, vooral door jonge sporters. Het probleem met sportdrankjes is dat ze heel zuur zijn. Op het moment dat je sportdrank drinkt of koolhydraten eet, gaat de pH van je mondomgeving flink omlaag. Het speeksel helpt de zure mondomgeving te herstellen. De herstelperiode van de pH duurt ongeveer dertig tot zestig minuten, maar veel sporters, zoals bijvoorbeeld wielrenners, spoelen tijdens het sporten iedere vijf à tien minuten met een koolhydraatrijke spoeldrank waardoor ze meteen een korte energieboost krijgen. Dus dan blijf je de hele tijd een zure omgeving in je mond houden, en dat is zeer schadelijk voor het glazuur.

Een andere reden is: speeksel is ook een natuurlijke bescherming tegen infecties. Bij een heel intensieve fysieke inspanning produceer je minder speeksel. En dan krijg je dus tijdelijk een droge mond, waardoor je vatbaarder bent voor cariës en infecties. Als je die lage pH, de tijdelijk droge mond en bovendien inspanning en stress allemaal bij elkaar optelt, dan wordt duidelijk dat sporters meer risico hebben om mondgezondheidsproblemen te krijgen.

Hoe kunnen speekseltests helpen om de invloed van mondgezondheidsproblematiek op de hersteltijd te beperken?

We hopen dat we speekseltests in de toekomst kunnen inzetten voor het detecteren van bijvoorbeeld chronische laaggradige systeemontstekingen. Met een voorspelmodel zou je problemen vroegtijdig kunnen aanpakken en kunnen voorspellen of een sporter richting een blessure beweegt en meer hersteltijd nodig heeft. Er zijn meerdere biomarkers in speeksel die ontstekingen kunnen meten. Voorbeelden zijn protease, cytokines, albumine en C-reactief eiwit.

In speeksel kan je ook het niveau van stress meten. We hebben gezien dat een aantal markers in het speeksel, bijvoorbeeld stresshormoon cortisol, omhoog gaat na inspanning. Een andere biomarker dat ook een indicatie van stress zou kunnen geven is amylase, een stof die direct in het speeksel wordt geproduceerd en ook gerelateerd is aan inspanning.

Voor het ontdekken van een laaggradige ontsteking is tegenwoordig nog bloedonderzoek nodig, maar een bloedtest is natuurlijk invasief. Het grootste voordeel van speekseltests is dat sporters er geen last van hebben. Een speekseltest kost ze tussen 30 seconden tot een paar minuten. Een ander voordeel is dat speeksel kan worden gebruikt om te monitoren tijdens de training. Dat is met bloed veel lastiger.

Kunnen speekseltests al op korte termijn worden ingezet?

Het lastige van speeksel is dat de samenstelling heel complex is en er een heel grote variatie tussen individuen is. Voor een voorspelmodel combineren we speekselanalyse met andere gegevens, zoals vragenlijsten over het welzijn van de atleet. Het onderzoek hiernaar is zeer veelbelovend, maar we zijn nog niet zo ver. Om de betrouwbaarheid van speekseltests te vergroten, moeten we nog veel meer onderzoek doen.

In de toekomst kunnen we ook een brede analyse doen, een zogenoemde proteoomanalyse, waarbij we allerlei verschillende eiwitten tegelijkertijd kunnen meten. Dat zou leiden tot een veel beter inzicht. Ik denk dat daarvoor nog wel zo´n vijf jaar nodig is. Als dat op een gegeven moment lukt, denk ik dat de samenwerking tussen tandarts, mondzorgverlener en sportarts zeer interessant kan worden.

Hoe reageren sportartsen, coaches en sporters zelf op de gedachte dat mondgezondheid invloed kan hebben op prestaties?

Meestal heel verbaasd, en ook enthousiast. Ze willen meestal graag aan ons onderzoek meewerken. Een nadeel van dit soort onderzoek is wel dat het resultaat niet zo snel tastbaar is. Het is meer een contextueel onderzoek, dat zich richt op preventie aan de ene kant en voorspelling aan de andere kant. Daarvoor is tijd nodig. Daardoor zien we dat het eerste enthousiasme van sportorganisaties soms een beetje inzakt en men liever inzet op bijvoorbeeld de aankoop van apparatuur die prestaties meet.

Tot slot: wat zou je tandartsen en clubs nu al willen meegeven?

Het lijkt me belangrijk dat de richtlijnen van de FDI World Dental Federation voor mondgezondheid in de sport door meer organisaties actief worden geïmplementeerd. Een uitgebreidere samenwerking tussen tandartsen en clubs of sportverenigingen lijkt me van groot belang. Sporters zouden standaard moeten worden gemonitord op hun mondgezondheid.

Verder denk ik dat het belangrijk is om te weten of je als zorgverlener patiënten hebt die sporten op een hoog niveau. Want dat blijkt wat betreft de mondgezondheid een heel kwetsbare patiëntengroep te zijn, die extra aandacht nodig heeft. Verder zou het leuk zijn als meer professionals zich zouden aansluiten bij organisaties als de Nederlandse Vereniging voor Sport Tandheelkunde (NVvST). Het verband tussen de mondgezondheid en de prestaties van sporters is nog niet heel bekend, maar ontzettend boeiend.

De Guidelines for dentists and sports medicine physicians van de FDI vind je hier.