Mondhygiënist, medisch antropoloog en promovenda Alice Grasveld: “Mondgezondheid stimuleren bij kinderen moet je echt bottom-up doen”

The Healthy Teeth Foundation (THTF) is opgericht vanuit een helder motto, ontleend aan Nelson Mandela: Education is the most powerful weapon which you can use to change the world. THTF streeft naar een wereld waarin ieder kind naar school kan, maar in de sloppenwijken van Afrika lijkt die realiteit ver weg. Zo’n 80 procent van de kinderen kampt er met tandbederf, en kiespijn behoort tot de belangrijkste redenen voor schoolverzuim. Wie thuisblijft vanwege pijn, mist onderwijs en blijft zo gevangen in de armoedeval. Met THTF wil Grasveld dat patroon doorbreken: “Ieder kind verdient een pijnvrije mond, zodat school geen last maar een vanzelfsprekende stap richting de toekomst wordt. Daarom richt ik mij op eenvoudige, bewezen interventies: gesuperviseerde handenwas- en tandenpoetsprogramma’s op scholen om tandbederf én diarree terug te dringen. Cruciaal is daarbij samenwerking met de gemeenschap. We luisteren naar lokale ideeën over preventie, sluiten aan bij bestaande gewoonten en helpen die te versterken. Want duurzame verandering begint bij mensen zelf, en bij de kans om zonder pijn naar school te gaan.”

Lokale omstandigheden
In een land als Kenia werkt het meestal niet om via de (nationale) overheid de lokale gemeenschap te bereiken. Overheidsorganisaties kennen de lokale omstandigheden in de sloppenwijken niet goed. Wie wel veel invloed op de mentaliteit van de mensen hebben, zijn elders (oudere wijze mannen), religieuze leiders en traditionele healers. Zij zijn belangrijk om iedereen mee te krijgen in een mentaliteits- en gedragsverandering. “Ik heb met veel van hen gesproken,” vertelt Grasveld, “maar ook met de area chief en het hoofd van de school waar ik het project in 2019 ben gestart. Die laatste was direct enthousiast. Het is belangrijk om bij veel mensen thuis of op het werk langs te gaan als je ze wilt interviewen en voorlichten.”
Op de betreffende basisschool in Kenia brachten Grasvelds onderzoeksproject en de inbreng van THTF geleidelijk veel veranderingen. Water en sanitatie zijn basisvoorwaarden om gezondheidsverbeteringen te realiseren. De bouw van een watertoren was dan ook een cruciale stap, waarvan de impact veel verder reikt dan een betere mondgezondheid alleen. Dagelijks handenwassen en tandenpoetsen hebben geleid tot een merkbare verbetering van de algemene gezondheid van de kinderen. Tijdens een regionale uitbraak van redeye disease bleken de leerlingen op deze school bijvoorbeeld geen besmettingen te hebben. Ook hoeven kinderen niet langer zware jerrycans mee te sjouwen: schoon water is nu gewoon op school beschikbaar. Met het water werd bovendien een moestuin aangelegd, waarvan de groenten worden gebruikt voor de schoolmaaltijden. Het resultaat: de kinderen eten gezonder. De school werd verkozen tot de beste in de regio en ontving van de overheid extra financiering voor nieuwe klaslokalen. Grasveld bezoekt het schoolproject ieder jaar, op twee coronajaren na: “Inmiddels wordt er, mede gefinancierd door de THTF, een nieuwe keuken gebouwd bij de school. De watertoren en de keuken kwamen tot stand via co-funding: niet alleen sponsors, maar ook de school en de gemeenschap legden geld in. Dat creëert eigenaarschap, een belangrijke voorwaarde voor duurzame ontwikkelingssamenwerking. Want het langetermijndoel is natuurlijk dat wij het project loslaten en het helemaal draait op lokale kracht.”

Grassroots
Voorwaarde voor de continuering van dit soort projecten is volgens Grasveld de samenwerking met lokale grassroots-organisaties. Dit zijn organisaties van lokale vrijwilligers die geworteld zijn in de lokale community. Voor het opbouwen en bestendigen van zulke samenwerkingsrelaties verbleef Grasveld meerdere maanden in Kenia en eerder al in Kaapstad (Zuid-Afrika). Ze traint mensen in het geven van voorlichting over mondgezondheid – vooral over preventie, correcte poetstechnieken en voedingsgewoonten. Zij gaan daarna naar scholen, children’s homes en kerken. “Zelf ben ik jaarlijks enkele weken op locatie,” legt Grasveld uit, “maar het grootste deel van het jaar gaan deze getrainde lokale teams eropuit. Inclusief educatiemateriaal, met tandenborstels, tandpasta en zeep. Alles, inclusief onkosten, wordt volledig vergoed. De support van Colgate Kenya garandeert inmiddels continuïteit in het kunnen uitdelen van tandenborstels en tandpasta.”

Vuilnisbelt
Een van de grassroots-organisaties waarmee Grasveld samenwerkt, heeft een bijzondere oorsprong. De organisatie is opgezet door een vrouw die is geboren en getogen op de Dandora Dumpsite, de grootste vuilnisbelt van Oost-Afrika, gelegen tussen de sloppenwijken van Nairobi. Hier ‘wonen’ veel gezinnen die leven van het verzamelen van recyclebare materialen. Grasveld: “Het is eigenlijk onmenselijk om daar te leven. Als de kinderen uit deze gezinnen niet naar school gaan, blijven ze er hun leven lang. Een Italiaanse organisatie heeft hier een school opgezet, waar wij een poets- en handenwasproject uitgerold hebben. Bovendien zijn de kinderen en docenten tandheelkundig behandeld bij een lokaal ziekenhuis, bekostigd door THTF. De vrouw met wie we nu samenwerken, heeft zich opgewerkt en zelf een organisatie opgezet. Ze is nu een rolmodel voor alle kinderen daar.”
In Kenia en Zuid-Afrika bestaan geen verzekeringen voor tandheelkundige zorg. Wel kunnen kinderen in Kaapstad gratis naar de tandarts op de universiteit. Maar vaak betekent dat een enorme reis, die weer geld kost. Ouders die hun kind willen begeleiden, moeten daar een dag vrij voor nemen. En omdat de zorg gratis is, staat er altijd een enorme wachtrij voor de deur, zodat je er ook nog eens heel vroeg bij moet zijn. In de praktijk gaan kinderen alleen in noodgevallen.

Vanuit THTF kunnen kinderen, als Grasveld hier één keer per jaar is, alsnog van deze mondzorg gebruikmaken, met financiering vanuit de stichting van reiskosten (Kaapstad) of zorgkosten (Kenia). Op die basis kunnen ook in Nairobi kinderen naar de lokale tandarts in het ziekenhuis nabij de sloppenwijk. In Kenia wordt ook hulp geboden door zogeheten Community Oral Health Officers (COHO’s), met een positie tussen die van mondhygiënist en tandarts in. Zij gaan met Grasveld mee om voorlichting te geven op scholen en buurtcentra en werken daarnaast mee op de dental camps van de Dutch Dental Care Foundation, die over behandelstoelen, sterilisatieapparatuur en instrumentarium beschikt die Grasveld niet kan bieden. Daar geven de COHO’s ook basale tandheelkundige zorg, zoals het doen van extracties.

Schilderswijk
Ten behoeve van haar promotieonderzoek onderzocht Grasveld niet alleen op welke manier de mondgezondheid in Kenia kan worden gestimuleerd. Eenzelfde onderzoeksproject deed ze in de Haagse Schilderswijk. Ook hier constateerde ze dat alleen een bottom-up benadering goed werkt, ook al zijn de omstandigheden volkomen verschillend. De kinderen kunnen in Den Haag gratis naar de schooltandarts, maar op de school waar Grasveld haar onderzoeksproject deed, ging de facto slechts 20%. Daar zijn volgens Grasveld verschillende verklaringen voor: “Ouders met een migratieachtergrond zijn vaak gewend alleen naar de tandarts te gaan als het flink mis is met hun gebit, als ze pijn hebben. In hun land van herkomst is de tandarts vaak onbetaalbaar en onbereikbaar. Ze snappen daardoor het belang niet van preventief bezoek aan de tandarts. Ook kan het zijn dat ze bang zijn dat er toch kosten aan verbonden zijn. Voor de reis bijvoorbeeld, terwijl ze meestal geen OV-pas hebben. Bovendien zaten er ook ongedocumenteerde kinderen op deze school. Die gaan niet naar een huisarts of tandarts, omdat ze buiten elk systeem willen blijven, uit angst dat ze opgepakt en uitgezet worden. Een groot verschil met Kenia is dat de kinderen hier heel mondig zijn en hun mening geven. In migratiegezinnen zijn zij vaak degenen die Nederlands spreken. Het komt er dus op aan om via de kinderen de ouders te bereiken en voor te lichten. Natuurlijk heeft de school zelf hierin ook een belangrijke taak.”
Anders dan in Kenia is het in een achterstandswijk als de Haagse Schilderswijk ook van groot belang om ook iets te doen aan de ongezonde voedselomgeving. Er zijn veel snackbars en snoepwinkels. Het belang van het stimuleren van mondgezondheid is groot. Volgens het Signalement Mondzorg (2018) is er duidelijk één groep die de meeste risico’s loopt: van de 5-jarige kinderen met én een migratieachtergrond én een lage sociaaleconomische situatie (SES) bleek niet minder dan 75% cariës te hebben.

Braziliaanse kinderen
Alice Grasveld combineert momenteel drie activiteiten. Ze werkt in een praktijk als mondhygiënist, werkt op ACTA aan haar promotieonderzoek en beheert daarnaast haar stichting en doet kortdurende projecten. Recent gaf ze bijvoorbeeld, samen met een team van Nederlandse mondzorgprofessionals, poetsles en voorlichting aan ongedocumenteerde Braziliaanse kinderen in Amsterdam in het kader van World Oral Health Day. Via de Dutch Dental Care Foundation kent ze twee tandartsen die ook werkzaam zijn bij de Kruispost in Amsterdam: “Op de Kruispost kunnen deze kinderen voor kiespijn worden behandeld. Voor deze groep, die dus geen toegang heeft tot reguliere (mond)zorg, maakt dat een wereld van verschil. Dat is wat THTF wil: de meest kwetsbare, vaak onzichtbare kinderen bereiken.”

Support
Met alle kosten die THTF maakt in Afrika, is het natuurlijk van belang om financieel ondersteund te worden. Die steun komt niet van de overheid. De stichting draait mede dankzij sponsoring van onder meer Rotaryclubs, vrienden en familie en van verschillende goededoelenorganisaties, waaronder Wings of Support van KLM. Bijzonder is dat Wings of Support inmiddels niet alleen de THTF-projecten ondersteunt, maar ook de lokale grassroots-organisaties met wie THTF in Kenia en Zuid-Afrika samenwerkt. Zij krijgen steun voor hun eigen dans-, kunst-, gezondheids- en scholingsprogramma’s voor kinderen, een versterkend effect dat de sloppenwijken direct ten goede komt.

THTF is voor de voortzetting van haar werk afhankelijk van aanvullende financiering. Grasveld bewaakt de continuïteit van lopende projecten en gaat momenteel één periode per jaar naar Afrika. Na haar promotie verwacht ze zeker nieuwe projecten op te starten, mogelijk in andere landen. Extra middelen voor de komende jaren blijven sowieso noodzakelijk. Op dit moment zijn er nog geen mondzorgpraktijken als vaste sponsor aangesloten. Praktijken die willen bijdragen aan een betere mondgezondheid voor kinderen in binnen- én buitenland, kunnen zich aanmelden via: https://www.healthyteethfoundation.com/