Speekselonderzoek bij ACTA: van fundamentele biochemie naar klinische toepassingen

Fundamenteel laboratoriumonderzoek

Het onderzoek binnen de sectie kent twee complementaire benaderingen. Enerzijds wordt fundamenteel laboratoriumonderzoek uitgevoerd naar individuele speekselcomponenten, met bijzondere aandacht voor structuur–functierelaties van speekseleiwitten. Hierbij ligt de focus op antimicrobiële en wondhelende eiwitten die een centrale rol spelen in de natuurlijke afweer van de mondholte. Deze eiwitten dragen bij aan het remmen van microbiële groei, het bevorderen van mucosale wondgenezing en het handhaven van het orale evenwicht. Door deze componenten op moleculair niveau te karakteriseren, wordt beter begrepen hoe speeksel zijn beschermende functies uitoefent en hoe deze mogelijk kunnen worden gemoduleerd.

Diagnostische doeleinden

Anderzijds wordt toegepast klinisch onderzoek verricht waarin speeksel wordt onderzocht als diagnostisch en screeningsmedium bij patiënten met orale en systemische aandoeningen. Speeksel heeft hierbij belangrijke praktische voordelen ten opzichte van bloed, aangezien het op een niet-invasieve, patiëntvriendelijke en laagdrempelige wijze kan worden verzameld. In diverse medische en forensische contexten is reeds aangetoond dat speeksel geschikt is voor diagnostische doeleinden, onder andere bij HIV-detectie, SARS-CoV-2-tests en het gebruik van drugs. Deze toepassingen onderstrepen het potentieel van speeksel als alternatief biologisch materiaal voor screening en monitoring.

Tot op heden is een groot deel van het speekselonderzoek gebaseerd op analyse van totaalspeeksel, verkregen door expectoratie. Hoewel deze methode in de dagelijkse praktijk eenvoudig uitvoerbaar is, kent zij enkele belangrijke beperkingen. Totaalspeeksel bestaat voornamelijk uit secreties van de submandibulaire en sublinguale speekselklieren, terwijl de glandula parotis en de kleine speekselklieren hun secreties lokaal afgeven op specifieke intra-orale locaties. Hierdoor blijft informatie over regionale verschillen in speekselsamenstelling grotendeels onbenut, wat kan leiden tot een beperkte diagnostische resolutie. Om deze beperking te ondervangen, richt een deel van het lopende onderzoek zich op locatiespecifieke speekselanalyse. Door speeksel te verzamelen op verschillende intraorale oppervlakken, kan een gedetailleerder en klinisch relevanter beeld worden verkregen van de orale omgeving. Een voorbeeld hiervan is onderzoek bij patiënten met de ziekte van Sjögren, een auto-immuunaandoening die wordt gekenmerkt door ernstige speekselklierdisfunctie. In dit onderzoek wordt de verdeling van ionen over verschillende orale locaties in kaart gebracht. De specifieke ionprofielen die hierbij ontstaan, kunnen bijdragen aan vroegdiagnostiek, screening en risicoprofilering.

Daarnaast wordt binnen de sectie onderzoek verricht naar verschillen in speekselsamenstelling tussen personen met obesitas en gezonde vrijwilligers. Obesitas gaat vaak gepaard met systemische metabole en inflammatoire veranderingen, die mogelijk tot uiting komen in speeksel. Door het identificeren van afwijkende speekselprofielen wordt beoogd een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van non-invasieve methoden voor het vroegtijdig signaleren van gezondheidsrisico’s bij mensen met ernstig overgewicht.

Stimulatie speekselsecretie

Een centraal thema binnen zowel het fundamentele als het toegepaste onderzoek is xerostomie. Speeksel bevat diverse beschermende factoren, waaronder antimicrobiële en wondhelende eiwitten, mucinen die bijdragen aan bevochtiging en smeerbaarheid, en buffersystemen die bescherming bieden tegen bacteriële en voedingszuren. Een afname van de speekselproductie leidt tot een vermindering van deze natuurlijke bescherming en verhoogt het risico op cariës en andere orale complicaties, evenals op functionele klachten zoals problemen met spreken, slikken en smaakperceptie. In de klinische praktijk blijkt bovendien dat patiënten met xerostomie frequent wisselen tussen verschillende ondersteunende middelen, zoals mondspoelingen en kunstspeeksel, vaak vanwege beperkte effectiviteit of lage gebruikerstevredenheid.

In aansluiting hierop wordt binnen ACTA, in samenwerking met prof. Laine van de sectie Parodontologie, gewerkt aan interventies die gericht zijn op het stimuleren van de endogene speekselsecretie. In lopend onderzoek wordt onderzocht of geurstoffen kunnen worden ingezet om via fysiologische stimulatie de speekselproductie te verhogen.

Een andere benadering om de natuurlijke speekselsecretie te bevorderen, is het spoelen van verstopte afvoerkanalen van speekselklieren met behulp van een sialendoscoop. Onderzoek hiernaar vindt plaats in samenwerking met de afdeling Mond-, Kaak-, en Aangezichtschirurgie van het Amsterdam UMC. Bij patiënten met de ziekte van Sjögren leidt het spoelen van de afvoerkanalen tot een aanzienlijke toename van de speekselsecretie én een significante afname van het drogemondgevoel, Deze verbeteringen zijn zelfs een jaar na de behandeling nog aanwezig.

Het uitgangspunt bij de toepassing van geurstoffen en het spoelen van de afvoergangen is dat herstel van de natuurlijke speekselsecretie de voorkeur verdient boven substitutie, aangezien speeksel unieke beschermende componenten bevat die niet of slechts beperkt aanwezig zijn in commerciële producten. Deze benadering sluit aan bij de ambitie om preventieve mondzorg te versterken door het ondersteunen van de natuurlijke afweermechanismen van de mond.

Het onderzoek binnen de sectie Orale Biochemie van ACTA illustreert hoe fundamentele biochemische inzichten en klinisch toegepast onderzoek elkaar kunnen versterken. Door speeksel te benaderen als een complex, dynamisch en locatiespecifiek biologisch systeem ontstaan nieuwe mogelijkheden voor screening, vroegdiagnostiek en preventie, met directe relevantie voor de mondzorgpraktijk.