DT News - Netherlands - “Een extractie doen is niet makkelijk als er geen zwaartekracht is”

Anne Doeleman

zo. 1 maart 2026

Bewaar

Afgelopen januari werd voor het eerst in de 25-jarige geschiedenis van het International Space Station (ISS) een astronaut geëvacueerd om medische redenen. Dental Tribune vroeg zich af: wat gebeurt er eigenlijk als een astronaut een tandheelkundig probleem krijgt in de ruimte? En wat zijn de gevolgen van een ruimtereis voor de mondgezondheid? De Vlaamse tandarts Dirk Neefs, een echte ‘trekkie’ en betrokken bij ruimtevaartorganisaties NASA en ESA, geeft uitleg.

Hoe bent u als tandarts betrokken bij de ruimtevaart?

In 2018 gaf ik een TEDx Talk in Antwerpen, waar ik Sarah Baatout ontmoette, een nucleair bioloog die verbonden is aan de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. Zij vertelde dat veel astronauten in de ruimte kampen met hoofdpijn. Mijn interesse was gewekt. Ik maak als tandarts veel knarsbeugels en heb toen een aanvraag bij ESA gedaan om knarsbeugels voor astronauten te maken, omdat ik vermoedde dat hun klachten daarmee samenhingen. Dat werd geweigerd, maar ik ben wel gevraagd om een Topical Team te creëren dat de tandheelkundige richtlijnen voor astronauten op lange missies moest opstellen.

Wat heeft u onderzocht?

Met een team van dertig onderzoekers hebben we vanaf 2021 twee jaar een studie¹ gedaan naar tandheelkundige richtlijnen voor astronauten op lange missies, want die waren er nog niet. Niet bij ESA, niet bij NASA, bij geen enkele space agency. Astronauten bleven tot nu toe zes maanden in de ruimte, dus de mondgezondheid kwam niet echt ter sprake. Maar nu wil men in het project Artemis terug naar de maan en daarvandaan verder, onder andere naar Mars. Astronauten blijven dan veel langer in de ruimte en daardoor wordt het behoud van hun mondgezondheid veel belangrijker. In 2023 hebben we onze resultaten opgestuurd naar ESA. Er bleek bitter weinig onderzoek gedaan naar mondgezondheid in de ruimte. In ons onderzoek bekijken we de speekselmonsters van astronauten die de afgelopen 20-30 jaar zijn opgeslagen. Momenteel doen we onderzoek naar hoe het microbioom verandert in de ruimte en met welke maatregelen we astronauten gezond kunnen houden.

Wat zijn de gevolgen van de ruimte op de mondgezondheid?

Er zijn drie belangrijke factoren in de ruimte: de gewichtloosheid, de continue straling waaraan astronauten worden blootgesteld en de rol van het omgevingsmicrobioom. Dat laatste noemen we het microbiome of the built environment (MoBE). Het microbioom wordt zowel bij astronauten onderzocht als in studies op aarde, waarbij deelnemers geïsoleerd leven, bijvoorbeeld op de Zuidpool. Een ruimteschip is immers ook een gesloten omgeving. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat het omgevingsmicrobioom in het ruimtestation gecorreleerd kan worden aan het microbioom van de bemanning en dat het verandert wanneer er een nieuwe bemanning komt. De bacteriën willen zichzelf beschermen. Biofilms worden hardnekkiger en steviger. En microben in de ruimte zijn resistenter tegen antimicrobiële agenten. Aan de andere kant kunnen virussen en bacteriën die op aarde bij astronauten latent aanwezig zijn, in de ruimte plots actief worden. Een herpessimplexvirus dat op aarde bijvoorbeeld nooit problemen geeft, kan in de ruimte opeens een probleem worden, en dit geldt ook voor andere bacteriesoorten. De groei, maar ook het verouderingsproces verloopt in de ruimte sneller. Daarnaast gaat de slaapkwaliteit achteruit. Dat heeft invloed op het functioneren van astronauten.

Waar komt de hoofdpijn van astronauten vandaan?

Tot nu toe werd gedacht dat die het gevolg was van een verschil in intracerebrale vloeistof en extracerebrale vloeistof. Maar het vermoeden is nu dat ook het kauwapparaat ermee te maken heeft. In de ruimte verliest elk gewichtdragend bot in principe densiteit en volume, vanwege het gebrek aan zwaartekracht. Het enige bot waarbij dat niet gebeurt, is de onderkaak. Astronauten blijven immers praten, eten, knarsen. Het kauwapparaat blijft functioneren. Het vermoeden is dat door die activiteit in combinatie met de slaapproblemen de nodige hoofdpijnen, nekpijnen en kaakgewrichtsproblemen ontstaan. Het kauwgewricht raakt overbelast.

Is er al eerder een missie afgebroken vanwege een medisch probleem bij de bemanning?

Nee, dat is nog niet eerder gebeurd. Maar nu er trips worden gepland naar Mars, moeten we voorbereid zijn op alle medische problemen. Dan kan de bemanning niet terug naar aarde, zoals dat nu wel kan vanaf bijvoorbeeld de ISS. Welnu, het grote probleem in de ruimte is de gewichtloosheid. Op een ruimteschip of ruimtestation is altijd een Chief Medical Officer aanwezig, een medicus die verantwoordelijk is voor de gezondheid en het welzijn van de bemanning. Die kun je wel opleiden op het gebied van tandheelkunde. Maar bijvoorbeeld een blindedarmoperatie of een extractie van een element is niet zo makkelijk als er geen zwaartekracht is. Instrumenten gaan zweven en bloedingen kunnen heel moeilijk worden gestelpt, dat vloeit maar. Dus nu wordt er gewerkt aan het creëren van kunstmatige zwaartekracht op ruimteschepen. Een beetje zoals in 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick uit 1968. De concepten uit die film zijn heel realistisch.

FOTO Samantha Christoforetti

Wat voor opleiding heeft een Chief Medical Officer gehad en heeft deze ook tandheelkundige kennis?

Het zijn dokters die zijn opgeleid in de ruimtevaargeneeskunde. Ze hebben een basisopleiding tandheelkunde gehad. Op de meeste ruimtestations zijn emergency kits aanwezig, maar die zijn heel beperkt. Ze bevatten niet veel tandheelkundig materiaal. Dat beperkt zich tot een extractietang en iets om voorlopige vullingen te maken of misschien een losgekomen kroon te cementeren. Wat ruimtevaartorganisaties zouden moeten doen, is een betere voorbereiding, om problemen in de ruimte op termijn te voorkomen. Wat gaan we doen met tanden die gevuld zijn, met tanden met kronen? Worden al die aangedane tanden getrokken, zoals we doen bij een hartpatiënt die een operatie moet ondergaan, of wordt getracht om de kronen en vullingen beter te maken? Daar blijven altijd risico’s aan verbonden. Die discussie ligt nog open.

Krijgen astronauten nu een uitgebreide tandheelkundige screening?

Omdat astronauten nu maar maximaal zes maanden in de ruimte zijn, is de screening op tandheelkundig gebied heel beperkt. Er wordt weinig gekeken naar de samenstelling van hun microbioom of naar knars- en klemgewoontes. Maar die zaken worden belangrijker nu de ruimtereizen langer gaan duren. Je kunt anders na enkele jaren een serieus tandvleesprobleem hebben en dat kan problemen geven tijdens de missie.

Is er wel eens een tandheelkundige ingreep gedaan in de ruimte?

Nog niet. Een kosmonaut heeft aan boord van de Russische ruimtecapsule Sojoez eens een abces in de mond gehad. Hij heeft het volgehouden tot hij terug op aarde was, maar heeft wel de volledige voorraad medicatie moeten benutten. Een bemanningslid kan ook door knarsen en klemmen een tand in tweeën bijten, dan zit je met een serieus probleem. Een tandabces is ook problematisch op een lange vlucht. Je hebt antibiotica en pijnstillers aan boord, maar een abces moet wel behandeld worden.

Zijn er ook tandartsen verbonden aan ruimtevaartorganisaties die bij problemen direct advies kunnen geven vanaf de aarde?

De Amerikaanse tandarts Michael J. Hodapp heeft wel het nodige onderzoek gedaan voor NASA en doet ook de screening van de astronauten. Naar mijn weten zijn er globaal gezien verder niet veel tandartsen betrokken, maar dit is aan het veranderen. Op de ISS wordt wel gewerkt met mixed reality. Zo kan er vanaf de aarde worden meegekeken om de situatie in de schatten, maar dat zit nog in de testfase. Het is niet zoals in de tv-serie Star Trek: Voyager, dat je een virtuele dokter als hologram kunt oproepen die het probleem kan oplossen. Zover zijn we nog niet. We zijn wel een initiatief gestart om AI te linken aan de medische database en hieraan een virtuele dokter te koppelen. Maar die kan nog altijd niet behandelen.

Kun je eigenlijk gewoon tandenpoetsen in de ruimte?

Ja, dat kan, maar je moet wel je mond gesloten houden. Je kunt de gebruikte tandpasta laten opzuigen, maar de meeste astronauten slikken hun tandpasta door. Je kunt ook niet even spoelen. Astronauten nemen gewoon hun eigen tandenborstel en tandpasta mee.

Zou je met andere middelen nog beter aan preventie kunnen doen in de ruimte?

Ja, je kunt bijvoorbeeld denken aan Lumoral, een toestel dat licht schadelijke tandplakbacteriën verwijdert om tandvleesontsteking en cariës en te voorkomen en te behandelen. Maar daar moet nog meer onderzoek naar worden gedaan. Wat we ook willen, is dat astronauten gemonitord worden door het gebruik van speekselbiomarkers. Met een heel eenvoudige test kun je meten of er een actief collageenafbraakproces (aMMp-8, Dentognostics) gaande is in de mond. Je zou ook het hele microbioom kunnen analyseren. Dan kun je op maat gemaakte pro- of prebiotica toedienen om symptomen te voorkomen. Als die technologie bruikbaar is, kun je net zoals op aarde zeggen: kom na deze check over vijf jaar nog maar eens terug, in plaats van over zes maanden. Dan doen we de screening op een compleet ander niveau en kan de patiënt aan de hand van zelftests zien hoe hij of zij bezig is. Met telemedicine kun je eventueel bijsturen, zonder dat de patiënt naar de tandarts hoeft. In gebieden met een tekort aan tandartsen of dokters kun je de bevolking zo monitoren en op afstand behandelen, zodat je niet zo personeelsgebonden bent. Op die manier kunnen we leren van de ruimtevaart. De intentie van de ruimtemissies is ook niet om een andere planeet leefbaar te maken en te koloniseren, denk ik. Met het onderzoek in de ruimte kunnen we juist problemen oplossen op aarde.

Wat kunnen we nog meer leren van de ruimtevaart?

Wat ik zelf heb ervaren, is interdisciplinaire communicatie. Aan de Analysis Working Groups van NASA GeneLabs, waar ik de oral microbiome subgroup leid, is een duizendtal onderzoekers verbonden, van microbiologen tot hartspecialisten, tandartsen, fertiliteitsartsen et cetera. Daarmee is eindelijk een platform gecreëerd waarop we kunnen communiceren. Al deze onderzoekers staan open voor en zien het verband tussen de verschillende deelgebieden in ons lichaam. Tot nu toe, en dat is jammer van de geneeskunde zoals we die nu kennen, bezagen de meeste onderzoekers zaken vaak vanuit hun eigen niche en stonden ze niet open voor een meer holistische kijk. De tandheelkunde werd beschouwd als een apart gebied van de geneeskunde. Maar de mond is de toegangspoort naar ons lichaam en er zijn veel verbanden tussen algehele gezondheidsproblemen en de mondgezondheid. Tandheelkunde moet weer een volwaardige plaats krijgen in de geneeskunde.

Tot slot: was u zelf eigenlijk graag astronaut geworden?

Ik denk dat we heel goed zitten op onze Moeder Aarde. Maar we zouden er een beetje beter zorg voor moeten dragen. Als we de aarde zien als een entiteit die gezond moet blijven, net als ons lichaam, dan moet iedereen samenwerken. En dan moeten alle landen en continenten eindelijk eens beginnen te denken aan de aarde en niet aan hun eigenbelang en hun eigen voortbestaan, met oorlogen bijvoorbeeld. De aarde is een ruimteschip en wij zijn heel klein in verhouding met hoe groot de ruimte is. Dus we zouden veel beter voor elkaar moeten zorgen. Ik hou van ruimtevaart, ik vind Star Wars van kleins af aan schitterend en ik ben fan van Star Trek ‒ een trekkie, zoals ze dat noemen. Maar ik denk: ofwel we gaan ruimteschepen maken die veel sneller gaan zodat we bij een leefbare planeet kunnen komen, want met de ruimteschepen die we nu hebben gaat dat gewoon niet, of we blijven hier. De vraag is namelijk: als we een andere planeet vinden, gaan we er dan net zo’n zootje van maken als we hier gedaan hebben? Ik denk dat we eerst moeten bewijzen dat we het hier kunnen.

Noot

Del Fabbro M, Khijmatgar S, Vandenberghe B, Kijak E, Kulesa-Mrowiecka M, Singhal I, Lorusso F, Xavier BB, Sampson V, Marfia G, Neefs D, Tartaglia GM. Oral Health of Astronauts in Short- and Long-Term Missions in Space. Aerosp Med Hum Perform. 2025 Feb;96(2):168-179.

Cv Dirk Neefs
Dirk Neefs (Antwerpen, 1963) studeerde in 1987 af als tandarts aan de Vrije Universiteit Brussel en behaalde in 1996 een master in chirurgische tandheelkunde aan de Universiteit van Luik. Sinds 1987 heeft hij een eigen praktijk in Antwerpen, waar hij zich onder meer richt op implantologie. Neefs is lid van diverse organisaties, waaronder de International Team for Implantology (ITI), de Aerospace Medical Association en de International Association of Aerospace Dentistry. Hij is moderator van een Topical Team voor de European Space Agency en leidt sinds 2024 de subgroep Orale Microbioom van de Analysis Working Groups van NASA GeneLabs.

To post a reply please login or register

VGerelateerde artikelen

“Personeelsmanagement doet een tandarts er niet ‘even bij’”

Wie als tandarts een eigen praktijk begint, wordt automatisch ook leidinggevende. Terwijl in de opleiding Tandheelkunde amper aandacht wordt besteed aan ...

“Geen één dag is hetzelfde als praktijkmanager”

Kelly Hofsteede, 35 jaar, werkt inmiddels twee jaar als praktijkmanager bij tandartspraktijk Ardent in Hardenberg. Nadat ze in 2004 begon als ...

"Goed gebit is geen luxe, maar een eerste levensbehoefte"

‘De wereldwijde verwaarlozing van mondgezondheid’ is de verontrustende titel van het proefschrift van Habib Benzian. Is het, ondanks alle ...

Parodontoloog NVvP Alexander Verhelst: “Je kunt parodontale chirurgie er niet een beetje bij doen”

Autorijden is niet moeilijk, tenminste niet als je het vaak doet. Dan kun je ook de moeilijke en onverwachte situaties aan. Hetzelfde geldt voor parodontale...

"Het doel is een veilige stoel"

Veertig jaar geleden werkten ze al in dezelfde instelling voor mensen met een verstandelijke beperking. Jan Elhorst kwam net uit de collegebanken en Henk ...

“Implantologie doe je er niet zomaar even bij”

Tandarts-implantoloog Thibaut de Jong geeft in samenwerking met Dental Best Practice en Implant Direct een praktische beginnerscursus implantologie voor ...

Peter Thiel: “Ik ben geen horrortandarts”

DEN HAAG – De Haagse tandarts Peter Thiel heeft voor het eerst gereageerd op de beschuldigingen tegen hem in diverse media. In een e-mail aan Omroep ...

Waarom enkel het gebruik van een tandenborstel niet voldoende is

Wanneer we spreken over het schoonhouden van onze tanden en gingiva, denken de meeste mensen als eerste aan een prettige tandenborstel, een goede ...

“Geen foto maken is de effectiefste stralingsreductie”

“Radiologie is een vakgebied met uitdagingen. Het heeft iets speciaals,” vindt Paul van der Stelt, emeritus hoogleraar orale en maxillofaciale ...

“Niet meer verstrikt in een volle, inefficiënte agenda”

Hectiek en werkdruk. Twee belangrijke factoren waar tandarts Jaap Rietveld samen met zijn vrouw en praktijkmanager Yvonne twintig jaar geleden tegenaan liep...

“Extractie ook in ruimte uiterste redmiddel”

Onlangs is een tandenborstel van Buzz Aldrin, een bemanningslid van de Apollo 11, geveild voor 18.000 euro. Meer dan veertig jaar na de historische ...

Opleiding

Live webinar
di. 3 maart 2026
5:00 (CET) Amsterdam